Postępowanie upadłościowe – kryteria, przebieg i rodzaje [2026]

Postępowanie upadłościowe jest procedurą ostateczną – uruchamianą wtedy, gdy restrukturyzacja okazała się niemożliwa, niecelowa lub zakończyła się niepowodzeniem. Jego celem jest zbiorowe zaspokojenie wierzycieli niewypłacalnego dłużnika, a wobec osób fizycznych – jednoczesne umorzenie zobowiązań niewykonanych w jego toku. Oba te cele wynikają wprost z art. 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe. Przepisy precyzyjnie określają, kiedy upadłość można ogłosić, kto może złożyć wniosek i jak przebiega postępowanie w praktyce. Poniżej omawiamy te zasady, w tym specyfikę układu zawieranego w toku upadłości oraz odrębną ścieżkę przewidzianą dla osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej.

Postępowanie upadłościowe – kryteria

 

Podstawową przesłanką ogłoszenia upadłości jest niewypłacalność dłużnika. Ustawa przewiduje dwie niezależne definicje tego pojęcia – wystarczy spełnienie jednej z nich.

 

• Przesłanka płynnościowa

 

Dotyczy wszystkich podmiotów posiadających zdolność upadłościową. Dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Ustawa wprowadza domniemanie: jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące, przyjmuje się, że dłużnik utracił tę zdolność.

Ważne! Przesłanka odnosi się wyłącznie do zobowiązań pieniężnych – brak wykonywania zobowiązań niepieniężnych nie stanowi podstawy ogłoszenia upadłości. Nie wlicza się do nich zobowiązań przyszłych, zobowiązań pod warunkiem zawieszającym ani zobowiązań wobec wspólnika lub akcjonariusza z tytułu pożyczki. W doktrynie przyjmuje się ponadto, że postępowanie upadłościowe, jako służące wspólnemu dochodzeniu roszczeń, wymaga co do zasady istnienia co najmniej dwóch wierzycieli.

 

• Przesłanka zadłużeniowa

 

Dotyczy wyłącznie osób prawnych i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną. Dłużnik spełnia tę przesłankę, gdy jego zobowiązania pieniężne przekraczają wartość jego majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące. Spod tej przesłanki wyłączone są spółki osobowe, w których co najmniej jednym wspólnikiem odpowiadającym bez ograniczeń całym swoim majątkiem jest osoba fizyczna (art. 11 ust. 7 Pr.up.). Podstawą wyłączenia jest założenie, że odpowiedzialność osobista takiego wspólnika zapewnia wierzycielom wystarczające zabezpieczenie.

Ustawa przewiduje domniemanie bilansowe: przyjmuje się, że zobowiązania przekraczają wartość majątku, jeżeli – zgodnie z bilansem – zobowiązania (z wyłączeniem rezerw oraz zobowiązań wobec jednostek powiązanych) przekraczają wartość aktywów przez ponad 24 miesiące.

 

• Kiedy sąd oddali wniosek

 

Sąd oddali wniosek o ogłoszenie upadłości w kilku przypadkach, w tym gdy majątek dłużnika nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania, gdy majątek jest obciążony hipoteką lub zastawem w stopniu uniemożliwiającym pokrycie kosztów, a także gdy wierzytelność ma w całości charakter sporny, a spór zaistniał między stronami przed złożeniem wniosku.

 

Postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości

 

Etap I

 

• Wniosek i legitymacja

 

Postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości wszczyna się wyłącznie na wniosek – nie ma możliwości ogłoszenia upadłości z urzędu. Legitymację do złożenia wniosku posiada dłużnik oraz każdy wierzyciel osobisty. Dłużnik będący przedsiębiorcą jest obowiązany złożyć wniosek w terminie 30 dni od dnia zaistnienia podstawy ogłoszenia upadłości. Niezachowanie tego terminu może skutkować osobistą odpowiedzialnością osób zarządzających za szkody powstałe wskutek opóźnienia.

W 2026 roku wniosek o ogłoszenie upadłości składa się wyłącznie elektronicznie przez Portal Użytkowników Zarejestrowanych systemu KRZ. Wniosek papierowy nie zostanie rozpatrzony.

 

• Koszty wszczęcia

 

Od wniosku o ogłoszenie upadłości pobiera się opłatę stałą w kwocie 1 000 zł (w przypadku przedsiębiorców). Dodatkowo wnioskodawca jest obowiązany uiścić zaliczkę na poczet wydatków w toku postępowania, która w 2026 roku wynosi ok. 8 161,62 zł – równowartość przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Brak wniesienia opłaty lub zaliczki skutkuje odrzuceniem wniosku.

 

• Co bada sąd i jak długo

 

W ramach tego etapu sąd bada przede wszystkim, czy wniosek pochodzi od uprawnionego podmiotu, czy dłużnik posiada zdolność upadłościową oraz czy zaistniał stan niewypłacalności. Rozpoznanie wniosku powinno zakończyć się w ciągu dwóch miesięcy od dnia jego złożenia. Przed wydaniem postanowienia sąd może – choć nie jest do tego zobowiązany – dokonać zabezpieczenia majątku dłużnika. Jedną z form zabezpieczenia jest ustanowienie tymczasowego nadzorcy sądowego.

 

• Skutki postanowienia o ogłoszeniu upadłości

 

Z chwilą ogłoszenia upadłości sąd wyznacza sędziego-komisarza i syndyka. Dłużnik traci prawo zarządu swoim majątkiem, a pomiędzy małżonkami ustaje wspólność majątkowa. Jednocześnie z mocy prawa zawieszeniu ulegają wszystkie postępowania egzekucyjne prowadzone do majątku dłużnika i nie można wszczynać nowych.

 

Etap II – właściwe postępowanie

 

• Rola syndyka i masa upadłości

 

Syndyk przejmuje zarząd masą upadłości pod nadzorem sędziego-komisarza. Masa upadłości obejmuje majątek należący do dłużnika w chwili ogłoszenia upadłości oraz majątek nabyty przez niego w toku postępowania, z wyjątkiem składników wyłączonych na mocy przepisów szczególnych. Syndyk sporządza spis inwentarza, ustala skład i wartość masy upadłości, a następnie przystępuje do jej likwidacji. Dłużnik jest obowiązany wskazać i wydać syndykowi cały swój majątek, a jego ukrywanie grozi surowymi sankcjami karnymi.

 

• Zgłaszanie wierzytelności

 

Wierzyciele zgłaszają wierzytelności za pośrednictwem KRZ w terminie 30 dni od obwieszczenia o ogłoszeniu upadłości. Zgłoszenie po tym terminie jest dopuszczalne, lecz wierzyciel ponosi z tego tytułu zryczałtowane koszty postępowania w wysokości 15% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku za III kwartał roku poprzedniego. Syndyk tworzy listę wierzytelności po upływie terminu na zgłoszenia, jednak nie później niż w terminie dwóch miesięcy. Czynności syndyka i wierzycieli przenikają się w czasie – syndyk nie jest zobowiązany oczekiwać na komplet zgłoszeń przed przystąpieniem do likwidacji majątku.

 

• Likwidacja masy upadłości

 

Syndyk sprzedaje składniki majątku upadłego – ruchomości, nieruchomości, a w uzasadnionych przypadkach całe przedsiębiorstwo lub jego zorganizowane części. Coraz większą popularność zyskuje tzw. pre-pack, czyli przygotowana likwidacja, polegająca na sprzedaży przedsiębiorstwa lub jego części na rzecz wskazanego inwestora już w momencie ogłoszenia upadłości. Rozwiązanie to skraca czas postępowania i pozwala zachować ciągłość operacyjną przedsiębiorstwa.

 

• Plan podziału i zakończenie postępowania

 

Po spieniężeniu składników masy syndyk sporządza plan podziału. Środki są przekazywane wierzycielom zgodnie z czterema kategoriami określonymi w art. 342 Prawa upadłościowego – w pierwszej kolejności zaspokajane są koszty postępowania i zobowiązania masy upadłości, a dopiero następnie należności wierzycieli w kolejności wynikającej z kategorii. W modelowym przebiegu sąd stwierdza zakończenie postępowania po wykonaniu ostatecznego planu podziału. Możliwe jest też umorzenie postępowania – w szczególności gdy majątek nie wystarcza na pokrycie kosztów albo gdy wszyscy wierzyciele, którzy zgłosili wierzytelności, żądają umorzenia za zgodą upadłego.

Postępowanie upadłościowe z możliwością zawarcia układu

 

Klasyczna upadłość układowa, funkcjonująca przed 1 stycznia 2016 roku na gruncie ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, w obecnym stanie prawnym zasadniczo nie istnieje. Reforma przyniosła rozdzielenie postępowań: procedury naprawcze, w tym zawarcie układu z wierzycielami, zostały przeniesione do odrębnej ustawy – Prawo restrukturyzacyjne. Dłużnik, który chce zawrzeć układ, powinien wszcząć odpowiednie postępowanie restrukturyzacyjne, zanim dojdzie do ogłoszenia upadłości.

 

Stan prawny po reformie z 2016 roku

 

Reforma z 2016 roku rozdzieliła procedury: zawarcie układu z wierzycielami przeniesiono do Prawa restrukturyzacyjnego. Od tej chwili dłużnik, który chce ratować przedsiębiorstwo przez układ, powinien sięgnąć po restrukturyzację – zanim dojdzie do ogłoszenia upadłości. Klasyczna upadłość układowa jako odrębna ścieżka przestała istnieć. Mimo to w art. 266a–266f Prawa upadłościowego ustawodawca pozostawił możliwość zawarcia układu już w trakcie trwającego postępowania upadłościowego. Różnica jest zasadnicza: nie chodzi tu o procedurę naprawczą, lecz o alternatywny sposób zaspokojenia wierzycieli – stosowany wtedy, gdy po ogłoszeniu upadłości układ okazuje się dla nich korzystniejszy niż likwidacja majątku.

 

W odróżnieniu od restrukturyzacji, gdzie propozycje układowe może złożyć wyłącznie dłużnik, w układzie w upadłości krąg uprawnionych jest szerszy: obok upadłego – który powinien złożyć propozycje w terminie miesiąca od ogłoszenia upadłości – mogą to zrobić również nadzorca sądowy, zarządca lub wierzyciel, który zgłosił wstępne propozycje już na etapie wniosku. Głosowanie nad układem jest możliwe dopiero po ustaleniu listy wierzytelności.

 

Postępowanie upadłościowe konsumenckie dla osób fizycznych

 

Upadłość konsumencka jest przeznaczona dla osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, które są trwale niewypłacalne. Z postępowania można skorzystać raz na 10 lat. Do wszczęcia wystarczy jeden wierzyciel, a brak majątku nie jest przeszkodą – upadłość konsumencka bez majątku jest w pełni dopuszczalna. Opłata sądowa od wniosku wynosi 30 zł, co odróżnia tę ścieżkę od postępowania wobec przedsiębiorców, gdzie sam próg kosztów wejścia wynosi ponad 9 000 zł.

 

Trzy etapy postępowania konsumenckiego

 

Etap I – postępowanie o ogłoszenie upadłości. Między złożeniem wniosku a wydaniem postanowienia sądu mija zazwyczaj od kilku tygodni do 2–3 miesięcy.

 

Etap II – właściwe postępowanie upadłościowe. Syndyk wyznaczony przez sąd likwiduje majątek upadłego i ustala listę wierzytelności. Na ten etap należy być przygotowanym na minimum 12 miesięcy – czas zależy od skali zadłużenia, liczby wierzycieli i wartości majątku.

 

Etap III – plan spłaty lub oddłużenie. Jest to formalnie odrębny etap, niepodlegający już właściwemu postępowaniu upadłościowemu. Po zakończeniu likwidacji majątku syndyk przedkłada sądowi projekt planu spłaty lub informację o podstawach do odmowy jego ustalenia.

 

Plan spłaty wierzycieli

 

Plan spłaty jest ustalany przez sąd po zakończeniu działań syndyka, wykonaniu ostatecznego planu podziału środków ze sprzedaży majątku i zatwierdzeniu listy wierzytelności. Sąd nie jest związany stanowiskiem syndyka ani wierzycieli – decyzja należy wyłącznie do niego. Plan może trwać od 36 do 84 miesięcy, w zależności od sytuacji majątkowej upadłego i przyczyn jego niewypłacalności. Sąd określa w postanowieniu wysokość miesięcznych rat i ich podział między poszczególnych wierzycieli, biorąc pod uwagę realne dochody upadłego, jego koszty utrzymania i możliwości zarobkowe.

 

Możliwe sposoby zakończenia postępowania konsumenckiego

 

Sąd może zakończyć postępowanie na cztery sposoby. Najczęstszym jest ustalenie planu spłaty i jego wykonanie, po czym następuje umorzenie pozostałych zobowiązań. W przypadkach, gdy sytuacja upadłego w oczywisty sposób wskazuje na trwałą niemożność jakichkolwiek spłat (np. ciężka choroba, podeszły wiek, niepełnosprawność), sąd może umorzyć zobowiązania bez ustalania planu spłaty – jest to jednak rozwiązanie wyjątkowe. Możliwe jest też warunkowe umorzenie zobowiązań oraz – gdy okoliczności na to wskazują – odmowa oddłużenia. Alimenty i inne wierzytelności wyłączone z układu nie podlegają umorzeniu niezależnie od sposobu zakończenia postępowania.

 

Planowane zmiany – projekt ustawy z grudnia 2025 roku

 

W grudniu 2025 roku na stronach Rządowego Centrum Legislacji pojawił się projekt ustawy zmieniającej Prawo upadłościowe w zakresie upadłości konsumenckiej. Projekt przewiduje automatyczne umorzenie zobowiązań upadłego trzy miesiące po upływie okresu, na który ustalono plan spłaty, a także przeniesienie nadzoru nad jego realizacją z sądu na wierzycieli – sąd miałby kontrolować wykonanie planu wyłącznie na wniosek wierzyciela, nie z urzędu.

Ważne! Według aktualnego stanu zaawansowania procesu legislacyjnego zmiany wejdą w życie najwcześniej w 2027 roku – i wyłącznie pod warunkiem uchwalenia ustawy przez Sejm. W 2026 roku obowiązują zatem dotychczasowe przepisy bez zmian.

 

Postępowanie upadłościowe to wieloetapowa procedura sądowa z precyzyjnie określonymi przesłankami wszczęcia, odmienną od powszechnie stosowanej restrukturyzacji. Układ zawarty w toku upadłości to dziś instytucja marginalna – nie należy jej mylić z postępowaniem restrukturyzacyjnym, które jest właściwym narzędziem dla dłużnika z realnym potencjałem naprawczym. Upadłość konsumencka rządzi się natomiast odrębnymi zasadami – z niższymi kosztami wejścia, innym przebiegiem i wyraźnie wyrażonym celem oddłużeniowym. W sprawach dotyczących wyboru między restrukturyzacją a upadłością, a także w toku samego postępowania upadłościowego, zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią.